Ìyàtọ̀ láàrin àwọn àtúnyẹ̀wò "Èdè"

128 bytes removed ,  13:29, 13 Oṣù Kẹ̀sán 2017
k
replacing Unicode code points from the private range (U+E000 to U+F8FF) by the proper combining accents
k (Bot: Migrating 1 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q315 (translate me))
k (replacing Unicode code points from the private range (U+E000 to U+F8FF) by the proper combining accents)
 
OrísìírísìíOríṣìíríṣìí àwonàwọn OnímòOnímọ̀ ní ó ti gbìnyànjú láti fún èdè ní oríkì tàbí òmíràn sùgbónṣùgbọ́n kí a tó bèrèbẹ̀rẹ̀ sí ń seṣe àgbéyèwòàgbéyẹ̀wò àwonàwọn oríkì wònyìí, èmi pàápàá yóò gbìnyìnjú láti sosọ lérèfé ohun tí èdè túmòtúmọ̀ sí.
Èdè ní í seṣe pèlúpẹ̀lú ònàọ̀nà ìbánisòròìbánisọ̀rọ̀àwonàwọn ènìyàn ń lò ní àwùjoàwùjọ báyá fún ìpolówó ojàọjà, ìbáraeniìbáraẹni sòròsọ̀rọ̀ ojoojúmó, ètò ìdílé tàbí mòlébímọ̀lẹ́bí àti béèbẹ́ẹ̀ béèbẹ́ẹ̀ lolọ.
Ní báyìí mo féfẹ́ seṣe àgbéyèwòàgbéyẹ̀wò díèdíẹ̀ lára àwonàwọn onímòonímọ̀ ti fún èdè. GégéGẹ́gẹ́ bí fatunsi (2001) seṣe sosọ,
“Language Primarily as a System of Sounds exploited for the purpose of Communication bya group of humans.”
GégéGẹ́gẹ́ bí ó ti sosọ ó ní èdè jéjẹ́ gégégẹ́gẹ́ònàọ̀nà ìrú kan gbòógì tí àwùjoàwùjọ àwonàwọn ènìyàn ń lò láti fi bá ara eniẹni sòròsọ̀rọ̀.
Raji (1993:2) pàápàá seṣe àgbékalèàgbékalẹ̀ oríkì èdè ó sàlàyéṣàlàyé wípé;
“Èdè ni ariwo tí ń ti enuẹnu ènìyàn jáde tó ní ìlànà. Ìkíní lè ní ìtumòìtumọ̀ kí èkeji maa ní. Èdè máa ń yàtòyàtọ̀ láti ibìkan sí òmíràn. Ohun tó fà á ni pé èdè kòòkankọ̀ọ̀kan ló ní ìwònbaìwọ̀nba ìrú tó ń mú lò. Èdè kankan ló sì ní ìlànà tirètirẹ̀ to ń tèlé.”
Wardlaugh sosọ nínú Ogusiji et al (2001:10) wí pé,
“Language is a System of arbitrary Vocal Symbols use for human Communication.”
“Èdè ni ni àwonàwọn àmì ìsogbàìsọgbà tí ó ní ìtumòìtumọ̀ tí o yàtòyàtọ̀àwonàwọn ènìyàn ń lò láti fi bá ara wonwọn sòòsọ̀ọ̀.”
ÀwonÀwọn Oríkì yìí àti òpòlopoọ̀pọ̀lọpọ oríkì mìíràn ni àwonàwọn OnímòOnímọ̀ ti gbìyànju láti fún èdè, kí a tó lè pe nnkannǹkan ní èdè, ó gbódògbọ́dọ̀àwonàwọn èròja wònyíwọ̀nyí: èdè gbódògbọ́dọ̀ jéjẹ́:
 
1. Ohun tí a lè fi gbé ìrònú wa jáde
 
2. Ariwo tí ó ń ti enuẹnu ènìyàn jáde
 
3. Ariwo yìí gbódògbọ́dọ̀ìtumòìtumọ̀
 
4. Aríwo yìí gbódògbọ́dọ̀ ní ìlànà ìlò tí yóò ní bí a ti seṣe ń lò ó.
 
5. Kókó ni á ń kó o, kì í seṣe àmútòrunwáàmútọ̀runwá
 
6. nnkannǹkan elémú-ín tó lè dàgbà sí i, tó sì lè kú ikú àìtójóàìtọ́jọ́ ni èdè.
 
7. A lè so èdè lénulẹ́nu, a sì le kókọ́ sìlè.
 
Síwájú sí í, a ní àwonàwọn àbùdá ti èdè ènìyàn gégégẹ́gẹ́àwonàwọn onímòonímọ̀ seṣe seṣe àgbékalèàgbékalẹ̀ rèrẹ̀. Fún àpeereàpẹẹrẹ
 
(1) Ìdóhùa yàtòyàtọ̀ìtumòìtumọ̀ (Ar’bitransess)
 
(2) Àtagbà ÀsàÀṣà (Cultural transmission)
 
(3) Agbára Ìbísí (Productivity) àti béèbẹ́ẹ̀ béèbẹ́ẹ̀ lo. Gbogbo ÒnàỌ̀nà ìbánisòròìbánisọ̀rọ̀ mìíràn yàtòyàtọ̀ láàrín èdè ènìyàn àti ti erankoẹranko kì í seṣe ohun tí ó rorùn rárá.
NnkanNǹkan àkókóàkọ́kọ́ nip é a gbódògbọ́dọ̀ wá oríkì èdè tó ń siséṣiṣé lórí èyí tí a ó gbé ìpìnlè àfiwé wa lè. SùgbónṢùgbọ́n sáṣá, kò sí oríkì tí ó dàbí eniẹni pé ó sàlàyéṣàlàyé oríkì èdè tàbí tí ó jéjẹ́ ìtéwógbà fún gbogbo ènìyàn. Charles hocket seṣe àlàyé nínú Nick Cipollone eds 1994 wípé:
ÒnàỌ̀nà kan gbòógì tí a fi lè borí ìsòroìṣòro yìí nip é, kí a gbìnyànjú láti seṣe ìdámòìdámọ̀ ìtúpalèìtúpalẹ̀ àwonàwọn àbùdá èdè ju kí a máa gbìnyànjú láti fún èdáẹ̀dá rèrẹ̀ tí ó seṣe pàtàkì ní oríkì.
Torí náà, a lè pinu bóyá èdè erankoẹranko pàápàá ni àwonàwọn abida yìí pèlú…pẹ̀lú… Ohun tí a mòmọ̀ nípa èdè erankoẹranko ni pé, kò só èdè erankoẹranko kòòkankọ̀ọ̀kan tí ó ní àwonàwọn àbùdá èdè ènìyàn tí a ti sosọ síwájú. Èyí ni ó mú kí á fenukòfẹnukò wípé àwonàwọn èdà tí kìí seṣe àwonàwọn ènìyàn kì í lo èdè. Dípò èdè, wonwọn a máa bá ara winwịn sòròsọ̀rọ̀ònàọ̀nà tí ń pè ní ènàẹ̀nà,
àpeereàpẹẹrẹ ìfiyèsí (Signal Cocle).
Gbogbo ònàọ̀nà ÌbánisòròÌbánisọ̀rọ̀ mìíràn yàtòyàtọ̀ sí èyí kì í seṣe èdè. ÀwonÀwọn ònàọ̀nà náà ní:
 
(1) Ìfé sísú
 
(2) Ojú síséṣíṣẹ́
 
(3) Èjìká sísosísọ
 
(4) Igbe omodéọmọdé
 
(5) Imú yínyín
 
(6) Kíkùn elédèẹlẹ́dẹ̀
 
(7) Bíbú ti kìnnìún bú
 
(8) Gbígbó tí ájá ń gbó àti béèbẹ́ẹ̀ béèbẹ́ẹ̀ lolọ.
 
Gbogbo ariwo ti a kà sílèsílẹ̀ wònyíwọ̀nyí kì í seṣe èdè nítorí pé;
 
(1) WónWọ́nseṣe é fófọ́wéwéwẹ́wẹ́
 
(2) WonWọn kì í yí padà
 
(3) WonWọn kì í sì í ní ÌtumòÌtumọ̀
 
PèlúPẹ̀lú gbogbo àwonàwọn nnkannǹkan tí mo ti sosọ nípa ìyàtòìyàtọ̀ tó wà láàrín èdè ènìyàn àti erankoẹranko, Ó hàn gbangba wípé a kò le è fi èdè erankoẹranko àti ti ènìyàn wé ara wonwọn.
Yorùbá bì wónwọ́n ní “igi ímú jìnà sí ojú, béèbẹ́ẹ̀ a kò leè fi ikú wé oorun. BéèBẹ́ẹ̀ gégégẹ́gẹ́ ni èdè ènìyàn àti erankoẹranko rí. Nínú èdè ènìyàn lati rí gbólóhùn tí ènìyàn so jáde tí a sì leè fi ìmò èdáẹ̀dá èdè fó sí wéwé. Àtiwípé ànfàníàǹfàní káfi èdè lu èdè kò sí ní àwùjoàwùjọ erankoẹranko gégégẹ́gẹ́ bí i ti ènìyàn. Fún bí àpeereàpẹẹrẹ.
Olu ra ìsuìṣu
Olú nínú gbólóhùn yìí jéjẹ́ òròọ̀rọ̀-OrúkoOrúkọ ní ipò Olùwá, rà jéjẹ́ ÒròỌ̀rọ̀-ìseìṣe nígbà tí ísu jéjẹ́ òròọ̀rọ̀ orúkoorúkọ ní ipò ààbòààbọ̀.
A kò le rí àpeereàpẹẹrẹ yìí nínú gbígbó ajá, kike eyeẹyẹ àti béèbéèbẹ́ẹ̀bẹ́ẹ̀ lolọ.
Nítorí náà èdè ènìyàn yàtòyàtọ̀ sí enà apeereapẹẹrẹ, ìfiyèsí (Siganl Code) àwonàwọn erankoẹranko.
 
ÀwonÀwọn ìwé ìtókaìtọ́ka sí ni àwonàwọn wònyìíwọ̀nyìí.
 
Fatusin, S.A (2001), An Introduction to the Phonetics and Phonology of English. Green-Field Publishers, Lagos.
 
Rájí, S.M (1993), ÌtúpalèÌtúpalẹ̀ èdè àsààṣà lítírésòlítíréṣọ̀ Yorùbá. Fountan Publications, Ibadan.
 
Ogunsiji, A and AkinpeluAkinpẹlu O (2001), Reading in English Languag and Communication Skills. Immaculate-City Publishers, Oyo.
 
Nic Cipollone eds (1998), Language files Ohio State University Press, Columbus.
309

edits